OpEd

Grenlanda në fokusin e gjeopolitikës amerikane

Nga rikthimi i Trumpit në pozitën e presidentit të SHBA-së, ai publikisht ka deklaruar idenë e zgjerimit territorial të SHBA-së, duke theksuar Kanadanë, Kanalin e Panamasë e Grenlandën. Po ashtu ka paraqitur idenë e ndryshimit të emërtimit të “Gjirit të Meksikës” në “Gjiri i Amerikës”. Deklarata e tillë e presidentit Trum ishte befasi, sepse deri më tash asnjë president amerikan nuk është deklaruar kundër pavarësisë e integritetit të vendeve sovrane, që ka nxitur reagimin e opinionit në vendet e ndryshme

Grenlanda, ujdhesa me e madhe në botë, është e vendosur në mes Arktikut dhe Oqeanit Atlantik, është nën sovranitetin e Danimarkës. Por, në këtë vend SHBA-ja është e pranishme nga Lufta e Dytë Botërore, ndërsa nga viti 1951 ka bazën e tyre ushtarake. Pikërisht një bazë e tillë në Pituffik, në veriperëndim të Grenlandës, ka për detyrë që të ndërpresë sulmet raketore, është e pajisur me sisteme të mbrojtjes kundërajrore, ndërsa misioni i saj është hulumtimi i gjithësisë.

Grenlanda “toka e gjelbër”

Grenlanda është ujdhesa më e madhe në botë, me sipërfaqe prej 2.166.086 km², ku  1.755.637 km² (81%) është e mbuluar me akull. Gjatësia e vijës bregore është e gjatë 39.330 km, pothuaj sa është gjatësia e Ekuatorit. Në shqip emri i Grenlandës ka semantikën ”toka e gjelbër”, sepse të tillë e kanë quajtur banorët e parë të vendosur nga Norvegjia. Sipas të dhënave nga viti 2007, këtu banojnë 57.000 banorë.

Në vitin 1261 Grenlanda bëhet pjesë e Mbretërisë së Norvegjisë, ndërsa nga viti 1814 i takon Danimarkës. Në vitin 1953 Grenlanda bëhet pjesë e barabartë e Danimarkës, e nga viti 1979 fiton autonominë lokale. Në sajë të referendumit të mbajtur në vitin 2008, nga viti 2009 funksionon qeverisja lokale, ndërsa në ingerencë të Danimarkës mbesin politika e mbrojtjes dhe ajo e jashtme.

Minerale të pashfrytëzuara

Grenlanda mban burime minerale të gjëra, kryesisht të pashfrytëzuara, duke përfshirë elemente të rralla të tokës, grafit, litium dhe minerale të tjera kritike. Madje këto burime mund të luajnë një rol kyç në të ardhmen e energjisë së gjelbër, teknologjisë dhe zinxhirëve globalë të furnizimit-duke e bërë Grenlandën një pikë të nxehtë potenciale për zhvillim strategjik.

Vizita që e shqetësoi opinionin

Pas vizitës së nënpresidentit amerikan, Xhej Di Vens, dhe delegacionit të tij në Grenlandë në fund të muajit mars, ku kanë vizituar bazën ushtarake amerikane “Pitiffuk”, ka nxitur shqetësim ndaj qytetarëve në Grenlandë dhe në Danimarkë. Dhe një shqetësim bazohet në sajë të rrethanave gjeopolitike ku kjo ujdhesë është ne interesin jo vetëm të amerikanëve.

Përveç aspektit strategjik, analistë të ndryshëm cekin se çështje kryesore është pasuria minerale e nëntokës së Grenlandës, sepse nga 76 miniera të cilat kanë koncesione për eksploatim të xehes, vetëm një është në pronësi të SHBA-së. Ndonëse ujdhesa është e pasur me minerale, naftë e gaz natyror, por zhvillimi është i ngadaltë, sepse shumica e kompanive të xeherorëve janë australiane, kanadeze apo britanike, ndërsa investimet amerikane në sektorin e xehetarisë janë të kufizuara. Personi i dytë i SHBA-së ka porositur haptas se Amerika duhet të marrë kontrollin mbi Grenlandën, me qëllim për “të ndalur kërcënimet që vijnë nga Kina dhe Rusia”.

Deklaratat e tilla në dy-tre muajt e fundit të përkujtojnë shek. XIX, kur në këtë formë janë sjellë vendet e mëdha ndaj vendeve të vogla dhe të dobëta, që ishte “veprim normal” për atë kohë, që ka të bëjë me kohën e kolonializmit përkatësisht të imperializmit.

Por, duhet cekur se në kohën tonë kërcënimi aktual nga zyrtarët amerikanë është befasi, sepse kemi të bëjmë me ndryshim të retorikës dhe të politikës ndaj aleatëve pas Luftës së Dytë Botërore. Madje ky është rast i veçantë se kemi të bëjmë me konflikt të mundshëm në mes dy anëtarëve të NATO-s.

Trumpi paralajmëron aneksimin e Grenlandës

Derisa Vensi ishte në vizitë, presidenti i SHBA-së, Donald Trump, iu ka thënë gazetarëve në Shtëpi të Bardhë se SHBA-së i duhet Grenlanda për hir “të paqes në tërë botën”. Na duhet Grenlanda, dhe atë me shumë rëndësi, për sigurinë ndërkombëtare. Na duhet ta kemi Grenlandën. Nuk është pyetja “a mundemi pa të”? - Nuk mundemi, ka deklaruar Trumpi, ka informuar Reutersi.

Nga ana tjetër, zyrtarët danezë theksojnë se ujdhesa nuk është në shitje dhe nuk mund t’i bashkohet  SHBA-së, por Trumpi qartë ka treguar se dëshiron ta vendosë nën kontrollin e tij. “Na duhet Grenlanda për sigurinë kombëtare e madje edhe për sigurinë ndërkombëtare, dhe punojmë me të gjithë që ta fitojmë”, ka thënë Trumpi  duke iu drejtuar në Kongres muajin e kaluar, ku ka shtuar se “do ta fitojmë në këtë apo në mënyrë tjetër”. Madje në fund të marsit, presidenti Trump ka thënë se “është shumë e mundshme që aneksimi i ujdhesës të ndodhë pa përdorimin e forcës ushtarake”.

Fushata mediatike e aneksimit

Se kemi të bëjmë me një çështje serioze gjeopolitike dëshmon e dhëna se në lidhje me Grenlandën bëhet me dije se Shtëpia e Bardhë ka përgatitur një plan zyrtar për të përfituar këtë ujdhesë arktike nga Danimarka, ku sipas planit të Trumpit bashkimi i Grenlandës duhet të bëhet më shumë me “bindje” e jo me “invazion”.  Nga një plan i tillë Washingtoni do të iniciojë fushatën mediatike që të bindë 57 mijë banorët e ujdhesës që të kërkojnë nga SHBA-ja të aneksojë Grenlandën. 

Këshilli për siguri kombëtare i Shtëpisë së Bardhë ka vendosur instruksione konkrete për agjenci të ndryshme se çka duhet të bëjnë që të avancojnë planin e përgjithshëm për aneksimin e Grenlandës. Më pas përfaqësuesit e Qeverisë amerikane do të fillojnë të deklarohen se Danimarka, e cila është pronare e ujdhesës, nuk kujdeset mjaftueshëm për banorët e  saj. Zyrtarët amerikanë  theksojnë se vetëm SHBA-ja mund të mbrojë Grenlandën nga invazioni i  Rusisë e Kinës.

Po ashtu theksohet se është e mundur që administrata e Trumpit t’i premtojë rreth 10 mijë dollarë në vit çdo banori të ujdhesës, që do të zëvendësojë mbështetjen e tërësishme prej 600 milion dollarësh që Danimarka në vit ia siguron Grenlandës.

Nuk ka dilemë se një mbështetje e tillë financiare do të jetë nxitje për qytetarët e Grenlandës të angazhohen për pavarësi të ujdhesës, si dhe të raporteve të tjera  vijuese me SHBA-në në të ardhmen.

“Nuk janë në shitje”

Qytetarët e Grenlandës janë të befasuar nga retorika aktuale amerikane, sepse deri më tash nga SHBA-ja askush nuk ka paraqitur pikëpamje të tilla për të ardhmen e kësaj ujdhese. Në lidhje me këtë çështje personalitete të njohura nga Grenlanda cekin se kjo është toka jonë dhe “ne nuk jemi në shitje”. Madje disa banorë në Nuuk (kryeqytet), kanë vendosur flamujt grenlandezë në borë dhe mbishkrimin në gjuhën angleze: “Toka jonë. Ardhmëria jonë”. Edhe hulumtimi i opinionit publik ka dëshmuar që pothuajse të gjithë grenlandezët kanë hedhur poshtë idenë që të bëhen pjesë e SHBA-së.

Nga autonomia drejt pavarësisë

Retorika agresive e Trumpit në lidhje me Grenlandën ka nxitur për hulumtimin e opinionit vendas në lidhje me disponimin e qytetarëve për çështjet aktuale. Kështu sipas disa anketave del se rreth 80% e grendlandezëve mbështesin pavarësinë nga Danimarka. Por, një hulumtim i opinionit që është zhvilluar në janar të këtij viti ka treguar se numri i qytetarëve është më i lartë kundër idesë që Grenlanda të jetë pjesë e SHBA-së.

Pikërisht në mënyrë identike është deklaruar Jens-Frederik Nilsen, kryetari i qeverisë së Grenlandës, i zgjedhur pas zgjedhjeve të mbajtura më 11 mars 2025. Por, nga retorika në praktikën politike të gjeopolitikës amerikane çështja e Grenlandës si duket është në fillim, ndërsa epilogu i saj do të zgjasë, por mendoj jo më shumë sesa mandati katërvjeçar i presidentit Trump.